Gdyby nie przypadek i upór naukowców, świat nigdy nie dowiedziałby się o wazie z Bronocic. To nie jest zwykły gliniany garnek. To „list z przeszłości”, na którym ktoś tysiące lat przed egipskimi piramidami wyrył dowód na to, że Europa Środkowa już wtedy jeździła na czterech kołach.
Dziś ten skarb spoczywa w sejfie, a kopie w muzeach budzą podziw badaczy aż z USA. Jak to możliwe, że o odkryciu, które wyprzedziło sumeryjskie piktogramy, wciąż wiemy tak mało? Czas odkryć karty jednej z największych sensacji, jakie skrywa polska ziemia.
i
Ponad pół wieku w cieniu sensacji
Bronocice leżą w gminie Działoszyce, około 50 kilometrów na północny wschód od Krakowa. To kraina malowniczych, lessowych wzniesień i głębokich dolin. Właśnie tam, na wzgórzu w 1974 roku rozpoczęły się badania, które na zawsze zmieniły podręczniki archeologii.
Skala osady, którą tam odkryto, poraża nawet dziś. Zajmowała ona ponad 52 hektary. W czasach swojego największego rozkwitu, między 3480 a 3060 rokiem p.n.e., mogło tu mieszkać nawet ponad 500 osób. Jak na neolit, to prawdziwa metropolia, centrum regionalnej władzy, otoczone potężnymi systemami obronnymi, fosami i palisadami.
Dlaczego to miejsce jest tak ważne? Bo to właśnie tutaj społeczność kultury pucharów lejkowatych stworzyła jeden z najważniejszych ośrodków pradziejowej Europy. Bronocice nie były przypadkową wioską – to był potężny ośrodek gospodarczy, który prawdopodobnie kontrolował handel wełną i tkaninami w całym regionie.
i
Waza z Bronocic. Dowód, który uciszył Mezopotamię
Najważniejszym punktem tej historii jest rok 1976. To wtedy z ziemi wydobyto fragmenty ceramicznego naczynia, które dziś znamy jako wazę z Bronocic. Naczynie o średnicy około 26 cm i pojemności 1,5 litra skrywało na sobie niezwykły ornament.
Na brzuścu wazy wyryto schematyczny wizerunek wozu z czterema kołami i dyszlem. Metoda datowania radiowęglowego była bezlitosna dla dotychczasowych teorii: naczynie pochodzi sprzed około 5,5 tysiąca lat (ok. 3500–3300 p.n.e.). Oznacza to, że wizerunek z Bronocic jest najstarszym na świecie dowodem na używanie pojazdu kołowego.
To odkrycie zmieniło sposób patrzenia na rozwój cywilizacji w Europie. Okazało się, że nasi przodkowie z dorzecza Nidzicy znali koło wcześniej niż budowniczowie piramid, wcześniej niż Sokrates i Platon, a nawet wcześniej niż mieszkańcy sumeryjskiego miasta Uruk, którym dotychczas przypisywano ten wynalazek. To w Bronocicach po raz pierwszy „zaprzyjaźniono się” z trakcją kołową na taką skalę.
Amerykańskie dolary
W latach 70. Polska spłacała USA tzw. długi zbożowe. Amerykanie zgodzili się, by część tych środków przeznaczyć na wspólne badania archeologiczne nad początkami rolnictwa w Europie. Tak do świętokrzyskiej wsi trafił prof. Janusz Kruk wraz z zespołem ze State University of New York w Buffalo.
Finansowanie było imponujące – 30 tysięcy dolarów na sezon pozwalało na pracę setki ludzi. Ale to nie drogi sprzęt wskazał drogę do skarbu. Legenda mówi o niejakim Mańku Wróblu, miejscowym kłusowniku, który przyglądał się badaczom i rzucił: „Czego tu szukać, idźcie na Baski, to korole znajdzieta”.
„Korole”, czyli anielskie paciorki, które mieszkańcy znajdowali na polach po deszczu, okazały się neolitycznymi przęślikami do krosien. To Maniek wskazał archeologom wzgórze, które skrywało wazę.
Więcej niż koło. Pierwszy krajobraz Europy
Waza z Bronocic to nie tylko wóz. Ornament na naczyniu to najstarszy znany nam „list z przeszłości” – narracyjny opis świata sprzed tysiącleci. Oprócz pojazdu, na glinie uwieczniono rzekę (prawdopodobnie Nidzicę), szachownicę pól oraz... drzewo.
Michał Książek, badacz i autor, zauważa, że wóz powtórzono pięć razy, a obok niego pięć razy pojawia się drzewo. To najstarsze na świecie przedstawienie drzewa przydrożnego. Całość tworzy rebus: wóz z plonami jadący przez pola wzdłuż rzeki.
Nie brakuje też bardziej odważnych interpretacji. Niektórzy badacze widzą w rysunku kalendarz astronomiczny, inni rytualny wóz słońca ciągnięty przez święte krowy.
Dlaczego to ważne dziś?
Bronocice to dowód na to, że Polska posiada odkrycia archeologiczne światowej klasy, które formatem nie ustępują egipskim znaleziskom czy Stonehenge. Mimo to, waza wciąż pozostaje „największą nieznaną” polskiej historii. Dlaczego mało kto o niej słyszy?
W czasach PRL współpraca z Amerykanami była dla władz niewygodna. Nie zależało im na nagłośnieniu sukcesu sfinansowanego z dolarów „wrogiego mocarstwa”. Dziś region świętokrzyski próbuje odrobić te lekcje. Na wzgórzu Baski stanął pomnik z napisem „Praojcom i archeologom”, ufundowany przez gminę Działoszyce.
Potencjał turystyczny tego miejsca jest ogromny, choć Bronocice wciąż czekają na swoje wielkie muzeum z prawdziwego zdarzenia. Obecnie oryginał wazy spoczywa w szafie pancernej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie, ponieważ materia jest zbyt delikatna, by stale ją eksponować. Zwiedzający mogą podziwiać jedynie wierną kopię w krakowskim Muzeum Archeologicznym.
Puenta wyryta w glinie
Waza z Bronocic to coś więcej niż kawałek wypalonej gliny. To dowód na to, że wielka historia nie zawsze rodzi się w pałacach królów, czasem czeka na odkrycie w śmieciach neolitycznej osady pod nogami rolników.
Ten skromny garnek przypomina nam, że 5,5 tysiąca lat temu nad Nidzicą żyli ludzie, którzy marzyli, konstruowali i dokumentowali swój świat z taką samą pasją jak my dzisiaj. Następnym razem, gdy usiądziecie za kierownicą samochodu, pomyślcie o garncarzu z Bronocic. To tutaj, na polskiej ziemi, wszystko się zaczęło.
źródła: Janusz Kruk, Sarunas Milisauskas, „Wyżynne osiedle neolityczne w Bronocicach”, Michał Książek, „Pierwsze drzewo przydrożne”, „Waza z Bronocic i najstarsze ślady wozów” Kanał „Archeologia Żywa", Wikipedia, „Wyprawa w nieznane” (Radio Kielce - Słuchowisko dokumentalne przybliżające postać kłusownika Mańka Wróbla) .
