Gdzie leży Momina? Cichy zakątek na mapie powiatu ostrowieckiego
Momina w Świętokrzyskiem to kameralna miejscowość zlokalizowana w północno-wschodniej części województwa świętokrzyskiego, w powiecie ostrowieckim, na terenie malowniczej gminy Waśniów. Wieś zamieszkuje obecnie około 131 mieszkańców (według danych z 2024 roku). Podzielona jest na integralne części, z których jedna nosi historyczną nazwę Momina Poduchowna.
Choć przez samą osadę nie przebiega żadna ruchliwa szosa wojewódzka czy krajowa, dojazd tutaj nie stanowi problemu. W promieniu zaledwie 10 kilometrów od miejscowości ciągną się ważne arterie drogowe, w tym drogi krajowe nr 74 i nr 9 oraz drogi wojewódzkie nr 751, 754 i 755. Dzięki temu wyprawę do Mominy można łatwo połączyć z odwiedzinami w Ostrowcu Świętokrzyskim czy Nowej Słupi.
Historia starsza niż klasztor na Świętym Krzyżu
Początki osadnictwa na tym terenie sięgają głębokiego średniowiecza. Pierwsze pisane wzmianki o miejscowości, występującej wówczas pod nazwami „Mamina” i „Manina”, pochodzą już z 1136 roku. Słynny kronikarz Jan Długosz opisywał ją później jako „Moninę”.
Najciekawszym faktem historycznym jest to, że Momina była wczesnosłowiańskim opolem. Już od XI wieku funkcjonował tu ważny ośrodek kościelny, który krzewił wiarę chrześcijańską w regionie na długo przed tym, jak benedyktyni osiedlili się na pobliskiej Łysej Górze, znanej jako Święty Krzyż. Nic dziwnego, że w 1966 roku miejscowość została wpisana przez świętokrzyski oddział PTTK na prestiżową listę „Szlaków tysiąclecia po Ziemi Kieleckiej”.
25
Atrakcje Świętokrzyskie. Co warto zobaczyć na miejscu?
Mimo niewielkich rozmiarów wieś kryje w sobie cenne atrakcje Świętokrzyskie, które zachwycą miłośników dawnej architektury i miejsc pamięci. Sercem osady jest zabytkowy zespół kościoła parafialnego. Centralne miejsce zajmuje w nim urokliwy, murowany kościół pw. św. Wojciecha Biskupa i Męczennika, którego najstarsza historia sięga XIV wieku. Wokół świątyni rozciąga się cmentarz przykościelny otoczony ogrodzeniem z bramkami oraz historyczną bramą. Całość dopełniają zabytkowe budynki plebanii, wikarówki, stodoły i budynku inwentarskiego, tworzące unikalny zespół sakralny.
Tuż obok kościoła znajduje się kolejny punkt wart uwagi – Pomnik Obrońcom Ojczyzny. Monument ten został wzniesiony w maju 1992 roku z inicjatywy żołnierzy Armii Krajowej z dawnej placówki w Mominie, okolicznych urzędów gmin oraz Huty Ostrowiec. Pomnik upamiętnia bohaterów walk z lat 1918–1920, żołnierzy kampanii wrześniowej 1939 roku oraz żołnierzy AK poległych i zamordowanych w niemieckich i radzieckich obozach zagłady w latach 1939–1956. W centralnej części pomnika złożono urny z ziemią z pól bitewnych oraz prochami z obozów w Oświęcimiu, Katyniu i Miednoje.
Warto również skierować kroki na pobliski cmentarz parafialny, gdzie pośród jesiennych drzew znajduje się zabytkowa kostnica. Spacerując alejkami, można poczuć niesamowitą atmosferę dawnych lat, mijając wiekowe nagrobki oraz kamienny, wotywny krzyż przydrożny o charakterystycznych, zaokrąglonych ramionach. Pamięć o przeszłości jest tu niezwykle żywa – tutejsza szkoła podstawowa od 2010 roku nosi dumnie imię mjr. Jana Piwnika „Ponurego”, legendarnego dowódcy partyzanckiego Gór Świętokrzyskich. W 2024 roku w tej szkole w 8 oddziałach kształciło się 152 uczniów.
Jesienna atmosfera i ślady dawnej zabudowy
Momina leży na terenie malowniczego Obszaru Chronionego Krajobrazu Doliny Kamiennej. Jesienią, gdy liście mienią się żółcią i czerwienią, krajobraz ten wygląda po prostu baśniowo. Dolina rzeki charakteryzuje się tu bogatą szatą roślinną, w tym fragmentami muraw i zarośli kserotermicznych.
Wędrując przez wieś o tej porze roku, uważny obserwator dostrzeże unikalne ślady dawnej architektury drewnianej. Historycznie wieś słynęła z tradycyjnej, zwartej zabudowy zagrodowej. Były to tak zwane „okólniki” – zamknięte gospodarstwa, w których dom mieszkalny, stodoła i obora stykały się bezpośrednio ze sobą, tworząc bezpieczny, wewnętrzny dziedziniec z bramą wjazdową. Choć większość z nich ustąpiła miejsca nowoczesnym, otwartym układom budowlanym, reliktowe fragmenty tych dawnych konstrukcji wciąż można dostrzec pośród wiejskich ogrodów, co nadaje miejscowości niezwykłego, historycznego charakteru.
Odkryj sekrety najbliższej okolicy
Wizyta w Mominie to doskonała okazja do zaplanowania dłuższego spaceru lub wycieczki rowerowej po sąsiednich zakątkach gminy Waśniów, które również kryją niezwykłe tajemnice:
- Góra Witosławska: Wznoszące się nieopodal wzgórze z kaplicą pw. Zesłania Ducha Świętego. To legendarne miejsce, w którym na początku XVII wieku miał żyć uzdrowiciel i rzekomy pustelnik Antoni Jacewicz, ściągający tłumy ludzi ze swoimi kosztownymi kuracjami. Obecnie kaplica jest poddawana renowacji dzięki rządowym funduszom na odbudowę zabytków
- Stryczowice: Oddalone o miedzę Stryczowice kryją prehistoryczny kopiec pradziejowy wpisany do rejestru zabytków archeologicznych. Zaledwie 400 metrów na wschód od ostatnich zabudowań wsi znajduje się pomnik przyrody – spektakularne skupisko form skalnych z ambonkami i progami o wysokości 2-3 metrów na stromym zboczu doliny oraz starym, niewielkim kamieniołomem
- Garbacz-Skała: Miejsce, w którym archeolodzy zidentyfikowali pięć neolitycznych kurhanów (kopców). W samym Garbaczu warto również rzucić okiem na pozostałości dawnego parku dworskiego\
- Grzegorzowice: Wieś z zabytkowym zespołem kościoła św. Jana Chrzciciela i zabytkowym cmentarzem. Tutejsza świątynia również przechodzi remont muru oporowego.
Zobacz Grzegorzowice na zdjęciach
16
Dlaczego warto przyjechać tu właśnie jesienią?
Jesień to moment, kiedy Pogórze Świętokrzyskie wycisza się po letnim sezonie turystycznym. Spacer po Mominie i jej okolicach pozwala bez pośpiechu chłonąć lokalną historię i cieszyć się czystym, wiejskim powietrzem w otoczeniu złocistych lasów i pól. To idealne miejsce na wycieczkę w stylu slow – z dala od komercji, za to blisko natury, legend o pustelnikach i pamięci o dawnych bohaterach.
