Gdzie szukać zapomnianej twierdzy?
Rembów leży w sercu województwa świętokrzyskiego, w gminie Raków, na południowych obrzeżach Pasma Orłowińskiego. Aby dotrzeć do ruin, trzeba zjechać z głównego traktu łączącego biskupi Łagów z królewskim Szydłowem. Zamek wzniesiono na wysokim cyplu, który w średniowieczu stanowił naturalny punkt obronny, dominujący nad okolicą o niemal 30 metrów.
Dziś wzgórze zamkowe jest całkowicie zalesione, a gęste zarośla grabiny skutecznie skrywają relikty murów przed wzrokiem przypadkowych przechodniów. Przez lata nawet badacze mieli problem z jego lokalizacją; dziewiętnastowieczne źródła milczały na jego temat, a powojenne katalogi zabytków błędnie umieszczały ruiny w sąsiednim Zalesiu. Dopiero systematyczne badania archeologiczne z lat 1980–1981 pozwoliły na nowo nanieść ten obiekt na mapę polskiego średniowiecza.
6
Szumsko, czyli zamek o wielu imionach
Choć dzisiaj mówimy o zamku w Rembowie, jego historyczna nazwa brzmiała Szumsko lub Sumsko. W czternastym stuleciu wieś Rembów jeszcze nie istniała — osada funkcjonująca pod murami warowni nazywała się Podgrodzie. Nazwa ta przetrwała do dziś jako jedna z części wsi.
Fundatorami zamku byli przedstawiciele możnego rodu Odrowążów, prawdopodobnie Jakub lub Krzesław z Szumska. Jakub, kasztelan żarnowski, był postacią nietuzinkową — poległ w 1331 roku w słynnej bitwie z Krzyżakami pod Płowcami. To właśnie Odrowążowie, jedna z najpotężniejszych rodzin ówczesnej Małopolski, postanowili wznieść tu nowoczesną jak na tamte czasy rezydencję.
Architektura: „kurza stopa” i dwie wieże
Mury zamku, o grubości dochodzącej do dwóch metrów, wzniesiono z lokalnego piaskowca wydobytego bezpośrednio z fosy. Budowa była imponującym przedsięwzięciem logistycznym — robotnicy musieli przerzucić tysiące metrów sześciennych ziemi i skał, by uformować fosę o szerokości 15 metrów i głębokości 7 metrów.
Zamek w Rembowie nie był typową, prostą wieżą mieszkalną. Badania ujawniły skomplikowany układ czterech budynków wewnątrz murów obwodowych. Najważniejszym elementem była centralna wieża mieszkalna, ale to nie ona najbardziej pobudza wyobraźnię współczesnych badaczy. Na kulminacji wzgórza stała druga, mniejsza wieża, pełniąca funkcję bergfriedu — miejsca ostatecznej obrony.
Najbardziej charakterystycznym elementem była jednak tzw. „kurza stopa”. To wysunięty poza lico murów obronnych wykusz, wsparty na masywnych przyporach, który górował nad fosą. Pełnił on funkcje nie tylko obronne, ale był też manifestacją statusu właściciela, widoczną z daleka dla każdego, kto podróżował starym szlakiem handlowym.
Katastrofa, której nie przewidzieli budowniczowie
Historia zamku Szumsko trwała zaskakująco krótko — zaledwie około 50 lat, co w skali średniowiecznych twierdz jest mrugnięciem oka. Co doprowadziło do upadku tak potężnej budowli? Odpowiedź kryje się pod ziemią.
Zamek wzniesiono na zglinionym lessie, który spoczywał na skalnym podłożu. Okazało się, że statyka budowli była fatalna. Wody opadowe, nie mając naturalnego odpływu, nasycały grunt, powodując jego pęcznienie i osuwanie się po stromych zboczach. Mury zaczęły pękać i „rozjeżdżać się” już w trakcie budowy lub niedługo po jej zakończeniu.
Po śmierci Krzesława w 1357 roku, dobra szumskie przeszły jako wiano jego córki w ręce rodu Kurozwęckich herbu Poraj. Nowi właściciele szybko zrozumieli, że walka z naturą w tym miejscu jest skazana na porażkę. Zamiast naprawiać osuwającą się warownię, zdecydowali o jej opuszczeniu i rozpoczęli budowę nowego zamku w pobliskich Kurozwękach. Do nowej rezydencji zabrali wszystko, co cenne — od wyposażenia po metalowe okucia.
Rembów. Miasto, którego nie było
Opuszczony zamek popadał w ruinę, ale historia okolicy toczyła się dalej. W drugiej połowie XVI wieku właścicielem tutejszych ziem został Jan Sienieński, wojewoda podolski i założyciel pobliskiego Rakowa. Sienieński miał ambitny plan: chciał na gruntach dawnego podgrodzia stworzyć miasto o nazwie Wrębów (późniejszy Rembów).
W 1588 roku Rembów otrzymał nawet prawa miejskie na prawie magdeburskim. Planowano jarmarki i regularne targi, jednak konkurencja dynamicznie rozwijającego się ariańskiego Rakowa okazała się zbyt silna. Miasto nigdy nie powstało w planowanej skali, a prawa miejskie utracono zaledwie po kilkunastu latach, około 1607 roku. Rembów na powrót stał się wsią, a jedyną pamiątką po dawnych ambicjach pozostał murowany dwór Sienieńskich z XVII wieku, którego fragmenty służą dziś jako budynek mieszkalny.
Co zobaczymy dzisiaj w świętokrzyskiej gęstwinie?
Wybierając się do Rembowa, nie należy spodziewać się spektakularnych baszt sięgających nieba. To miejsce dla tych, którzy potrafią czytać z krajobrazu. Do dziś najlepiej zachowała się potężna fosa, która wciąż robi wrażenie swoją głębokością i stromizną ścian. Na samym plateau zamkowym widoczne są fragmenty murów obwodowych oraz zarysy dawnych budynków, które po pracach archeologicznych zostały zabezpieczone jako trwała ruina.
Podczas wykopalisk archeolodzy odnaleźli tu ponad 400 fragmentów naczyń glinianych, kości zwierzęce oraz rzadkie ułamki szkła. Ciekawostką jest znalezisko z 1959 roku, kiedy to jeden z mieszkańców wsi, karczując pniak gruszy, natrafił na skarb: 91 monet z XVI i XVII wieku. Choć monety pochodzą z okresu późniejszego niż sam zamek, świadczą o tym, że okolica ta zawsze tętniła życiem.
Legenda o rycerzu Mszczuju
Jak każdy szanujący się zamek, także i ten w Rembowie ma swoją legendę. Miejscowe podania mówią o rycerzu Mszczuju, który miał wznieść twierdzę po powrocie z wyprawy krzyżowej. Pod jego nieobecność zamek napadli Tatarzy. Żona Mszczuja, chcąc ratować sześciu synów, ukryła ich w lochach, jednak sama zginęła od strzały, a uwięzione dzieci zmarły z braku powietrza.
Podobno do dziś, w każdą Niedzielę Palmową, po zalesionym wzgórzu krąży duch Mszczuja na koniu, wciąż szukając zemsty na najeźdźcach i opłakując utraconą rodzinę. Mieszkańcy Rembowa do dziś wierzą, że główne drzwi w kościele w pobliskim Szumsku pochodzą właśnie z zamkowej bramy.
Wizyta w Rembowie to niezwykła lekcja pokory wobec sił natury. To historia o tym, jak wielkie ambicje i potężne mury przegrały z niestabilnym, lessowym podłożem. Jeśli szukacie ciszy i autentycznego kontaktu z historią, bez biletów i komercji, ruiny Szumska czekają w świętokrzyskim lesie. Tylko pamiętajcie — jeśli spotkacie jeźdźca w Niedzielę Palmową, lepiej zejdźcie mu z drogi.
Źródła: „Średniowieczny zamek rycerski w Rembowie koło Rakowa” – naukowe opracowanie autorstwa Leszka Kajzera i Janusza Kuczyńskiego, "REMBÓW – nieudane miasteczko, zamek i dwór” – artykuł Dariusza Kaliny opublikowany w serwisie Dawne Kieleckie, Wikipedia, LOT Góry Świętokrzyskie, Świętokrzyskie Travel, „Rembów - Polskie dwory - Cal.pl”.
