Choć dziś na mapach widnieje współczesna forma, historyczne dokumenty kryją jeszcze ciekawsze warianty. Dawniej wieś ta figurowała jako Sczeglycze, co dla dzisiejszego oka wygląda niemal jak zapis w obcym języku. Skąd wzięło się to nagromadzenie spółgłosek i dlaczego ta mała kropka na mapie powiatu staszowskiego zasługuje na miano historycznej perły?
W tym artykule odkryjemy tajemnice etymologiczne, które spędzają sen z powiek językoznawcom, przyjrzymy się krwawej potyczce z czasów powstania styczniowego i sprawdzimy, dlaczego lokalny cmentarz nazywany jest „muzeum na wolnym powietrzu”. Zapraszamy w podróż do serca województwa świętokrzyskiego, gdzie historia zapisała się w nazwach, których nie powstydziłby się żaden logopeda.
Gdzie leżą Szczeglice?
Wieś Szczeglice to punkt na mapie, który łączy w sobie surowość Gór Świętokrzyskich z łagodnością Wyżyny Sandomierskiej. Administracyjnie miejscowość należy do gminy Bogoria w powiecie staszowskim. To kraina, którą planiści i lokalni działacze nazywają „Ekomuzeum łagodnych wzgórz” – i nie ma w tym ani grama przesady.
Geograficznie wieś wkracza w południowo-wschodnią część Pasma Wygiełzowskiego. To teren o niezwykle urozmaiconej rzeźbie. Znaczne różnice wysokości między wzgórzami a dnami dolin erozyjnych sprawiają, że krajobraz jest dynamiczny i pełen stromych stoków. Miejscowość zajmuje powierzchnię 404 hektarów i jest domem dla około 231 mieszkańców (według danych z 2021 roku).
Charakter okolicy jest typowo rolniczy, ale z silnym akcentem przyrodniczym. Wokół rozciągają się lasy, a w powietrzu czuć spokój typowy dla mało znanych miejsc w Polsce. To tutaj bory sosnowe mieszają się z dębowymi, a na polach można spotkać bażanty, jelenie i bociany. Szczeglice sąsiadują z takimi miejscowościami jak Grzybów, Zagorzyce czy Miłoszowice, tworząc zwartą, historyczną wspólnotę.
Sczeglycze, Szczeglice. Skąd wzięła się ta niezwykła nazwa?
Pochodzenie nazw miejscowości to często pole bitwy lingwistów. W przypadku Szczeglic sprawa jest równie skomplikowana, co ich wymowa. Najstarsze wzmianki historyczne sięgają początku XIV wieku. Już w latach 1325–1327 w dokumentach papieskich (tzw. Monumentach Theinera) pojawia się forma de Sceglicz.
Co oznacza nazwa Sczeglycze? Językoznawcy, tacy jak Kazimierz Rymut, wskazują na pochodzenie odantroponimiczne. Nazwa wywodzi się od staropolskiego imienia (lub przezwiska) Szczegieł, które było wariantem popularnego Szczygła. Przyrostek -ice sugeruje natomiast, że pierwotnie była to nazwa rodowa, określająca potomków lub poddanych owego Szczegła.
Analizując dawne zapisy, można zauważyć fascynującą ewolucję:
- XIV wiek: de Sceglicz
- XV wiek: Sczeglycze, Sczeglicze (pojawiające się u Jana Długosza)
- XVI wiek: Sczeglicze
- Współczesność: Szczeglice.
Warto zwrócić uwagę na zjawisko tzw. mazurzenia, które jest silnie zakorzenione w świętokrzyskich ciekawostkach językowych. W gwarze ludowej nazwa brzmiała często scegåice, co odzwierciedlało lokalny sposób wymowy głosek dziąsłowych jako zębowe. Ta dwoistość zapisu – raz przez „Sz”, raz przez „S” – towarzyszyła miejscowości przez stulecia, tworząc unikalną tożsamość językową regionu.
Historia niewielkiej świętokrzyskiej miejscowości
Historia miejscowości Szczeglice to opowieść o rodach szlacheckich, religijnych zawirowaniach i narodowych zrywach. Wieś ma metrykę średniowieczną i od początku była ściśle związana z Kościołem. Pierwsza parafia została erygowana przed 1326 rokiem.
Początkowo była to prywatna fundacja rodu Rawa, a plebanem w 1326 roku był niejaki Olesław (lub Ocesław). W XV wieku dziedzicem wsi był Jakub Jugoszowski herbu Habdank. Kolejne wieki przynosiły zmiany właścicieli – od rodu Jaźwieckich, przez Dzianottów, aż po Rohozińskich w XIX wieku.
Jeden z najbardziej intrygujących, choć słabiej udokumentowanych przekazów mówi o tym, że w XVI wieku ówczesna właścicielka, niejaka Jaźwiecka, oddała kościół w ręce kalwinów. Przez pewien czas świątynia służyła jako zbór, by ostatecznie powrócić do katolików.
Jednak to wiek XIX wyrył najtrwalsze piętno na losach wsi. Szczeglice stały się niemym świadkiem dramatycznych wydarzeń powstania styczniowego. 25 stycznia 1864 roku rozegrała się tu tragiczna w skutkach bitwa, a pamięć o poległych w potyczce pod Szczeglicami jest kultywowana do dziś. To wydarzenie sprawiło, że ta niewielka osada na stałe wpisała się w martyrologię województwa świętokrzyskiego.
Co można zobaczyć w Szczeglicach i okolicy?
Mimo swoich niewielkich rozmiarów, Szczeglice oferują atrakcje świętokrzyskiego, które potrafią zaskoczyć nawet doświadczonych podróżników.
- Kościół pw. św. Jerzego: To serce wsi. Pierwsza świątynia była prawdopodobnie drewniana, ale już około 1380 roku Jan Grot, kantor krakowski, rozbudował ją, tworząc nawę z kamienia wapiennego. Dziś to zabytek o unikalnej bryle, wzmocnionej bocznymi skarpami. Wewnątrz warto zwrócić uwagę na ołtarz główny z obrazem św. Jerzego oraz historyczne płyty upamiętniające poświęcenie kościoła w 1633 roku
- Cmentarz Parafialny – Galeria w Kamieniu: Położony na peryferiach wsi, jest prawdziwym unikatem. Można go nazwać muzeum rzeźby kamiennej na wolnym powietrzu. Znajdują się tu pomniki pochodzące zarówno z lokalnych warsztatów ludowych, jak i prestiżowych ośrodków rzeźbiarskich. Najstarsze nagrobki okolicznej szlachty mają klasycystyczną metrykę i są wpisane do rejestru zabytków. Co ciekawe, na cmentarzu spoczywają również bohaterowie walczący pod Monte Cassino
- Krajobraz łagodnych wzgórz: Położenie nekropolii na wzniesieniu oferuje znakomite platformy widokowe, z których można kontemplować rozległe panoramy regionu. W okolicy znajdują się malownicze stawy, idealne na chwile refleksji
- Okolice Bogorii: Będąc w Szczeglicach, warto zajrzeć do pobliskiej Bogorii, która od 1 stycznia 2024 roku ponownie odzyskała prawa miejskie. Znajdziemy tam barokowy kościół Świętej Trójcy oraz kapliczkę z cudownym źródełkiem. Miłośnicy rekreacji docenią natomiast Zalew Buczyna.
i
Dlaczego takie nazwy fascynują Polaków?
Niezwykłe nazwy wsi w Polsce to nie tylko ciekawostka dla turystów, ale klucz do zrozumienia przeszłości. Szczeglice, podobnie jak inne miejscowości o trudnej fonetyce, jak chociażby pobliskie Szpikołosy czy Szczebrzeszyn, są żywymi skamielinami językowymi.
Nazwy te fascynują, ponieważ:
- Przechowują zapomniane imiona: Gdyby nie Szczeglice, imię Szczegieł prawdopodobnie zniknęłoby całkowicie z naszej świadomości
- Wskazują na cechy terenu: Wiele nazw w regionie, jak np. Szczeka (oznaczająca strome zbocze), to precyzyjne opisy topograficzne sprzed setek lat
- Budują tożsamość: Specyficzna wymowa i trudność nazwy sprawiają, że mieszkańcy czują się częścią czegoś wyjątkowego, co odróżnia ich od sąsiadów.
Dawne formy, takie jak Sczeglycze, przypominają nam, że język polski jest organizmem żywym, który nieustannie się zmienia, ale zawsze pozostawia po sobie ślady w nazewnictwie
Mała wieś, wielka historia
Szczeglice to dowód na to, że mało znane miejsca w Polsce skrywają historie godne największych metropolii. Od średniowiecznych kantorów krakowskich, przez kalwińskie zbory, aż po powstańcze bitwy i bohaterów spod Monte Cassino – ta świętokrzyska wioska przeżyła niemal wszystko.
Dziś wieś patrzy w przyszłość, rozwijając koncepcję ekomuzeum i dbając o swoje dziedzictwo. Nowoczesna szkoła podstawowa i przedszkole tętnią życiem, a lokalne tradycje, jak robienie wieńców dożynkowych czy nabożeństwa przy przydrożnych figurach, wciąż są żywe.
Choć nazwa miejscowości wciąż może sprawiać trudność przyjezdnym, warto zadać sobie ten trud. Bo za szeleszczącymi głoskami Szczeglic kryje się spokój łagodnych wzgórz i duma z historii, która – choć bolesna – stworzyła to miejsce takim, jakim jest dzisiaj. Jeśli szukacie autentyczności i chcecie odkryć kawałek „nieodkrytej” Polski, skierujcie swoje kroki właśnie tutaj. Tylko uważajcie na język – Szczeglice potrafią go zaplątać!
źródła: Powiat Staszowski, Parafia pw. Świętego Jerzego - Diecezja Sandomierska, Słownik „Nazwy Miejscowe Polski”.
