Historia kościoła św. Jana Chrzciciela w Zawichoście
Świątynia oraz przyległy klasztor zostały ufundowane pomiędzy 1245 a 1254 rokiem przez księcia Bolesława Wstydliwego oraz jego siostrę Salomeę. W dzieło to włączyły się prawdopodobnie także księżna Kinga (żona Bolesława) oraz matka księcia, Grzymisława. Salomea, która w 1245 roku złożyła śluby zakonne w Sandomierzu, została pierwszą przełożoną osadzonego tu konwentu klarysek.
Klasztor i przyklasztorny szpital otrzymały od Bolesława Wstydliwego niezwykle bogate uposażenie. Składały się na nie liczne wsie z okolic Zawichostu i Sandomierza, samo miasto Zawichost (z wyłączeniem grodu-zamku) oraz dochody z żup solnych w Wieliczce. Choć kościół miał być prawdopodobnie miejscem pochówku księcia i jego najbliższych, ostatecznie spoczęła w nim jedynie księżna Grzymisława, zmarła w 1258 roku.
Przeprowadzka klarysek i przejęcie przez franciszkanów
W 1257 roku w obiekcie osadzono franciszkanów, którzy wcześniej posługiwali w Zawichoście jako spowiednicy i duszpasterze. Klaryski zostały natomiast przeniesione w bezpieczniejsze miejsce – najpierw do Skały pod Krakowem, a w 1320 roku do samego Krakowa (przyznano im wówczas kościół św. Andrzeja Apostoła).
Przyczyną tej decyzji było zagrożenie najazdami mongolskimi i mongolsko-ruskimi, których trasy biegły najczęściej właśnie przez zawichojską przeprawę wiślaną. Franciszkanie opiekowali się kompleksem aż do kasaty zakonu przez władze carskie w 1864 roku. Ostatni z nich, o. Celestyn Adamski, mieszkał tam do swojej śmierci w 1902 roku, po czym opiekę nad świątynią przejęli księża diecezjalni.
Obecnie kościół pełni funkcję obiektu rektoralnego, a zachowane średniowieczne skrzydło klasztorne służy Zgromadzeniu Sióstr Świętej Jadwigi Królowej Służebnic Chrystusa Obecnego (Sióstr Jadwiżanek Wawelskich).
Pożary, zniszczenia i stulecia odbudów
Wznoszenie wczesnogotyckiego kompleksu rozpoczęto około 1254 roku, jednak zamierzenia budowlane nie zostały w pełni zrealizowane z powodu wyjazdu klarysek. Franciszkanie nie dysponowali wystarczającymi środkami, by dokończyć lub nawet należycie utrzymać istniejące już obiekty.
Przez wieki budynki ulegały licznym zniszczeniom:
- XIV–XV wiek: Po pożarach z 1353 i 1421 roku część zabudowań klasztornych rozebrano z polecenia kasztelana sandomierskiego Michała Czyżowskiego, który pozyskany materiał wykorzystał do budowy zamku w Czyżowie.
- XVI–XVII wiek: Budowla ponownie popadła w ruinę. Odbudowę w stylu barokowym rozpoczęto w 1600 roku. W kolejnych latach dobudowano kaplice: Matki Boskiej Różańcowej (1628 r.) oraz św. Franciszka.
- Potop szwedzki i XIX wiek: W 1657 roku kompleks ponownie zdewastowano. Kolejne prace remontowe podjęto dopiero w 1840 roku dzięki wsparciu finansowemu lokalnych właścicieli ziemskich.
- Wojny światowe i czasy współczesne: Obiekt ucierpiał podczas I wojny światowej oraz w 1944 roku, kiedy to kościół całkowicie spłonął. W latach 1945–1949 przeprowadzono gruntowną odbudowę, przywracając budowli jej pierwotny, wczesnogotycki charakter. Kolejne prace restauratorskie wykonano w latach 80. i 90. XX wieku.
Układ przestrzenny i skarby architektury
Współczesny kościół to murowana z cegły, wczesnogotycka budowla o prostokątnej nawie i długim, również prostokątnym, trójprzęsłowym prezbiterium, które służyło dawniej jako chór zakonny.
Do najważniejszych elementów architektonicznych i wnętrza należą:
- Sklepienia: Dwa wschodnie przęsła prezbiterium nakryte są sklepieniem krzyżowo-żebrowym, z kolei przęsło zachodnie zdobi sklepienie gwiaździste.
- Polichromia: Na północnej ścianie prezbiterium zachowały się fragmenty słabo czytelnej malatury figuralnej z przełomu XV i XVI wieku.
- Kaplice i zakrystia: Do prezbiterium od południa przylega prostokątna zakrystia, a po obu stronach nawy mieszczą się XVII-wieczne kaplice sidełkowe.
- Zabytki ruchome i epitafia: Choć pierwotne wyposażenie się nie zachowało, w ścianach nawy osadzono barokowy nagrobek Zofii Słupeckiej (starościny zawichojskiej) oraz barokowe epitafium Stanisława Opockiego wraz z żoną Anną.
- Skrzydło klasztorne: Z dawnej XIII-wiecznej zabudowy klasztornej do dziś przetrwała część wschodniego skrzydła mieściła m.in. krużganki i kapitularz.
Źródło: Miasto i Gmina Zawichost
