Spis treści
Gdzie znajduje się Jeżów?
Jeżów to miejscowość położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie ostrowieckim, w granicach gminy Waśniów. Osada leży w malowniczym otoczeniu Gór Świętokrzyskich, około 4 km na południe od siedziby gminy w Waśniowie, 16 km na południowy zachód od Ostrowca Świętokrzyskiego oraz 43 km na wschód od Kielc. Współcześnie ma ona status sołectwa, a jej integralną częścią jest przysiółek Wierzbątowice.
Pod względem demograficznym Jeżów to kameralna wieś – według danych z 2024 roku liczyła 230 mieszkańców. Miejscowość ma charakter rolniczy, a cały jej obszar włączony jest w granice Jeleniowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.
Pierwsza wzmianka z 1352 roku
Dzieje miejscowości sięgają najwcześniejszych okresów kształtowania się osadnictwa w regionie. Pierwsze imienne wzmianki o właścicielach w źródłach pisanych pochodzą z 1352 roku, kiedy część lub całość wsi znajdowała się w rękach Mirosława, Falisława oraz rodziny ś.p. Strzeżka, związanych z majątkami w Chmielowie i Czyżowie.
Zakonnicy i dawni właściciele
Średniowieczny Jeżów był miejscem zmian własnościowych, w których kluczową rolę odgrywały potężne zgromadzenia zakonne. W drugiej połowie XIV wieku, dokładnie w 1380 roku, część wsi została zakupiona przez zgromadzenie kanoników regularnych w Trzemesznie. Zakonnicy z Trzemeszna sukcesywnie pomnażali swój majątek – w archiwach zachował się m.in. dokument sądu ziemskiego sandomierskiego spisany w Opatowie 24 września 1416 roku, potwierdzający sprzedaż dziedzictwa w Jeżowie przez braci Jana i Grzegorza przeorowi Andrzejowi z Trzemeszna za kwotę 40 grzywien groszy praskich.
W kolejnych latach miejscowość przeszła w ręce cystersów z Wąchocka. Ci jednak w 1462 roku dokonali transakcji wymiany – uznając Jeżów za zbyt odległy od swoich głównych dóbr, oddali go w zamian za wieś Mniszki benedyktynom łysogórskim (świętokrzyskim). Od tego momentu Jeżów na stulecia związał się z klasztorem na Świętym Krzyżu. W posiadaniu benedyktynów wieś pozostawała aż do kasaty klasztoru w 1819 roku, stanowiąc ważny element klucza wierzbątowickiego dóbr opackich.
Średniowieczny szlak handlowy
Położenie Jeżowa miało w średniowieczu istotne znacznie komunikacyjne. Miejscowość znajdowała się w odległości zaledwie 17 wiorst od Opatowa – jednego z najważniejszych węzłów handlowych i administracyjnych dawnej ziemi sandomierskiej. Przez okoliczne tereny przebiegały lokalne i regionalne traktaty łączące Opatów i Sandomierz z ośrodkami w głębi regionu, takimi jak Waśniów, Grzegorzowice czy obszary wokół Łysej Góry.
Choć źródła historyczne nie precyzują spisu towarów ani imion kupców przemierzających szlak bezpośrednio przez Jeżów, bliskość ważnych dróg sprzyjała wymianie handlowej. Transportowano tędy płody rolne, produkty leśne oraz wyroby rzemieślnicze, a sąsiedztwo szlaku ułatwiało odprowadzanie danin i czynszów do klasztorów.
Jak zmienił się Jeżów?
Na przestrzeni wieków wieś zmieniała swój charakter gospodarczy i administracyjny. W czasach benedyktyńskich (XV wiek) w Jeżowie znajdowało się 8 łanów kmiecych. Mieszkańcy uiszczali do klasztoru poradlne (4 grosze z łanu), czynsz w wysokości 24 groszy (pół grzywny), a także świadczenia w naturze: 30 jaj, 2 kury i 2 sery rocznie, odrabiając również jeden dzień robocizny sprzężajnej. We wsi znajdował się też 1 łan szlachecki należący do Jana Wagórskiego.
W 1780 roku pobliskie Wierzbątowice stanowiły centrum zarządu klucza dóbr opata klaustralnego, w skład którego wchodził m.in. Jeżów. Po kasacie klasztoru w 1819 roku Jeżów stał się wsią rządową. Statystyki pokazują rozwój osady na przestrzeni XIX stulecia:
- W 1827 roku w Jeżowie znajdowało się 12 domów i 99 mieszkańców.
- Pod koniec XIX wieku wieś liczyła już 23 domy, 184 mieszkańców oraz 362 morgi ziemi włościańskiej.
- W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa kieleckiego, po czym weszła w skład odrodzonego województwa świętokrzyskiego i powiatu ostrowieckiego.
Co pozostało z dawnej historii?
Współczesny Jeżów nie zachował okazałych zabytków architektury z czasów średniowiecza – jest to cicha wieś o charakterze rolniczym. Największym walorem miejscowości pozostają jej walory krajobrazowe i przyrodnicze, chronione w ramach Jeleniowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.
Ślady najdawniejszej architektury sakralnej w okolicy można natomiast odnaleźć w sąsiednich Grzegorzowicach. Znajduje się tam cenny, XIV-wieczny kościół (kryjący w swoich murach elementy dawnej romańskiej rotundy) oraz pozostałości zespołu parkowo-dworskiego. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że obiekty te leżą w sąsiedniej miejscowości i stanowią osobny element dziedzictwa kulturowego gminy Waśniów.
Historia Jeżowa dowodzi, że nawet niewielka współczesna wieś w województwie świętokrzyskim może poszczycić się dziejami sięgającymi blisko dziewięciu stuleci. Zapisy w średniowiecznych księgach, wiekowa przynależność do zakonu benedyktynów świętokrzyskich oraz bliskość dawnych traktów handlowych stanowią cenny element tożsamości gminy Waśniów. Warto pamiętać o tej przeszłości, mijając miejscowości, które choć rzadko trafiają na pierwsze strony przewodników turystycznych, stanowią żywą pamięć ziemi świętokrzyskiej
źródła: Gmina Waśniów, Wikipedia
