W tej świętokrzyskiej wsi stoi zamek królowej Bony. Zostały z niego tylko ruiny

Gdy jedzie się malowniczą trasą wzdłuż Nidy, trudno przypuszczać, że spokojna wieś Mokrsko Górne w województwie świętokrzyskim skrywa tajemnicę z czasów świetności Rzeczypospolitej. Wśród łąk, nieopodal wijącej się rzeki, zza zieleni wyłaniają się milczące, kamienne ściany. To ruiny zamku, który w XVI wieku należał do samej królowej Bony Sforzy. Choć dziś w dawnych komnatach monarchini gniazdują bociany, a po murach pną się dzikie zarośla, miejsce to wciąż zachwyca kontrastem między dawnym monarszym splendorem a dzisiejszą melancholią. Oto historia warowni, która niegdyś błyszczała na mapie możnowładczej Małopolski.

Perła ukryta w dolinie Nidy: Gdzie leży zamek?

Mokrsko Górne to kameralna wieś w powiecie jędrzejowskim, w gminie Sobków. Leży na prawym brzegu Nidy, kilkanaście kilometrów na południe od słynnych Chęcin i rzut kamieniem od trasy łączącej Kraków z Kielcami. Choć wieś wydaje się zaciszna, w średniowieczu jej położenie miało kluczowe znaczenie strategiczne.

Zamki nad Nidą wznoszono z myślą o wykorzystaniu naturalnych walorów obronnych doliny rzecznej. Rezydencję w Mokrsku Górnym ulokowano na sztucznie uformowanej platformie ziemnej pośród podmokłych łąk. Dostęp do warowni prowadził przez usypaną groblę, a bezpośrednie otoczenie stanowiła szeroka fosa zasilana wodami rzeki. Dla najeźdźców zdobycie tak położonego obiektu było wyzwaniem, a dla mieszkańców stanowiło ono bezpieczne schronienie.

Rycerski ród Jelitczyków i średniowieczne początki warowni

Dzieje osadnictwa obronnego sięgają tu początku XIV wieku. W źródłach pisanych wieś pojawia się w 1306 roku jako własność Piotra herbu Jelita, kasztelana sandomierskiego. Zanim powstał murowany zamek w Mokrsku Górnym, Jelitczykowie mieszkali w sąsiednim Mokrsku Dolnym. Znajdowała się tam obronna wieża na kopcu typu motte, z której korzystał też brat Piotra, Tomisław – wojewoda krakowski i sandomierski.

Rosnąca zamożność rodu sprawiła, że skromna siedziba przestała wystarczać. W drugiej połowie XIV wieku, przed 1385 rokiem, synowie Piotra – biskup krakowski Florian z Mokrska lub jego brat Klemens, kasztelan radomski – wznieśli nową, murowaną twierdzę w Mokrsku Górnym. Pierwsza bezpośrednia wzmianka pisana o funkcjonowaniu tego zamku (castrum superiorum) pochodzi z dokumentu z 1428 roku. Ród Mokrskich władał swoją siedzibą przez ponad wiek, budując lokalną potęgę w Królestwie Polskim.

Królowa Bona i renesansowy błysk w historii wsi

Przełomowy moment nastąpił w pierwszej połowie XVI wieku. Po tym, jak w 1509 roku Mikołaj Mokrski sprzedał majątek arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Andrzejowi z Boryszowic, budowla kilkakrotnie zmieniała dysponentów. Wreszcie w 1531 roku zamek w Mokrsku Górnym wraz z trzema okolicznymi wsiami – Wolą Kawęcką, Tokarnią i Wolicą – nabyła królowa Bona Sforza. Włoska wybranka Zygmunta I Starego zapłaciła za te dobra znaczną kwotę dwóch tysięcy florenów węgierskich.

Dla Bony zakupy majątków były elementem przemyślanej polityki gospodarczej. Monarchini słynęła z konsekwencji w pomnażaniu dóbr koronnych oraz wprowadzania nowoczesnych metod zarządzania. W jej imieniu zawiadywanie zamkiem sprawował Piotr Kmita – marszałek wielki koronny i wojewoda krakowski. Choć starsze opracowania błędnie przypisywały Kmicie własność majątku, w rzeczywistości działał on wyłącznie jako zarządca królowej. To pod jego okiem zamek przeszedł renesansową przebudowę. Sama królowa bywała tu sporadycznie, rezydując na co dzień na Wawelu lub w pobliskich Chęcinach. Czas władania Bony był jednak krótki – w 1540 roku majątek trafił w ręce Sancygniowskich.

Jak wyglądał zamek w czasach swej świetności?

Renesansowy zamek w Mokrsku Górnym był budowlą elegancką, łączącą walory obronne z wyrafinowaną architekturą. Całość rozplanowano na prostokącie o wymiarach 45 na 25 metrów. Wzdłuż zachodniej ściany wznosił się podpiwniczony dom mieszkalny o trzech kondygnacjach nadziemnych i powierzchni około 300 metrów kwadratowych.

W najniższych partiach znajdowały się sklepione piwnice oraz pomieszczenia gospodarcze. Najwyższa kondygnacja mieściła reprezentacyjną salę balową oraz komnatę boczną. Kunszt budowniczych potwierdzają zachowane detale kamieniarskie – obramienia okienne na drugim piętrze wykonano wedle tych samych wzorców, co zdobienia na Zamku Królewskim w Piotrkowie Trybunalskim oraz w pałacu Zygmunta I Starego na Wawelu.

Wjazd prowadził przez wieżę bramną od strony południowej, u podstawy kwadratową, a wyżej ośmioboczną. Dziedziniec o wymiarach 24 na 29 metrów otoczono murem obronnym z gankiem dla straży. Do zamku wjeżdżało się po drewnianym moście zwodzonym przerzuconym nad fosą.

Powolny upadek. Od rezydencji do malowniczej ruiny

Po przejęciu dóbr przez Sancygniowskich zamek często zmieniał właścicieli. Władali nim Giebułtowscy, Chełmscy, Ksiąscy, Dembińscy oraz Sołtykowie. Na przełomie XVI i XVII wieku budowlę rozbudowano o nowe skrzydło przy wieży bramnej, a w XVII wieku podwyższono mury obwodowe.

Z biegiem lat obiekt tracił jednak na znaczeniu. Na przełomie XVIII i XIX wieku ostatecznie przestał pełnić funkcje mieszkalne. Gdy w latach 1844–1846 Kazimierz Stronczyński przeprowadzał inwentaryzację zabytków, zamek w Mokrsku Górnym opisał jako zaawansowaną ruinę. Destrukcję przyspieszyła okoliczna ludność, pozyskując z opuszczonych murów darmowy kamień do budowy domów.

Co można zobaczyć dzisiaj nad Nidą?

Dzisiejsze ruiny w Mokrsku Górnym to cichy pomnik dawnej potęgi. Z dawnej rezydencji przetrwały fragmenty wschodniej ściany domu mieszkalnego, północno-wschodni narożnik murów obronnych, podziały wewnętrzne oraz zarysy fosy.

Obiekt znajduje się w rękach prywatnych i jest wpisany do rejestru zabytków. Wstęp na teren murów jest ograniczony, lecz ruiny są doskonale widoczne z okolicznych łąk. Nad kamiennymi pozostałościami króluje dziś natura – na szczycie murów gniazdują bociany, a dzika roślinność oplata stary kamień.

Cicha refleksja nad brzegami Nidy

Ruiny zamku w Mokrsku Górnym pokazują, jak wielka historia Polski splata się z cichym życiem prowincji. Niewielka wieś w województwie świętokrzyskim skrywa pamięć o rycerzach herbu Jelita, ambicjach królowej Bony Sforzy i kunszcie renesansowych architektów. Spacer łąkami nad Nidą i widok kamiennych murów wznoszących się ku niebu to niezwykła lekcja historii – cicha, przejmująca i wolna od komercyjnego zgiełku.

Świętokrzyskie. W jakiej miejscowości znajduje się obiekt ze zdjecia?
Pytanie 1 z 12
W której miejscowości w Świętokrzyskiem zobaczyć można słynny Dąb Bartek?
Dąb Bartek

źródła: zamkipolskie.com, polskiezabytki.pl, Wikipedia

 

ROLKI