Pod jego wodami znajdują się zalane wsie. To jeden z piękniejszych zalewów w Świętokrzyskiem

Świętokrzyska Atlantyda. Co kryje tafla wody?

Zalew Wióry to jedno z najbardziej intrygujących miejsc na mapie regionu. Choć dla wielu turystów to po prostu kolejny zbiornik retencyjny, jego dno skrywa dramatyczną historię wysiedleń i bezpowrotnie utraconego świata. Aby to miejsce mogło powstać, z mapy musiało zniknąć 101 gospodarstw domowych. To ogromna liczba, która uświadamia skalę operacji przeprowadzonej w dolinie rzek Świśliny i Pokrzywianki.

Pod wodą znalazły się nie tylko domy prywatne, ale także infrastruktura, która stanowiła o tożsamości tamtejszej społeczności: dwie szkoły oraz trzy młyny wodne. Krajobraz, który przez pokolenia kształtowali lokalni rolnicy, został drastycznie zmieniony – wycięto ponad 8 hektarów sadów i około 40 hektarów lasów. Do dziś wędkarze spinningujący na Wiórach muszą liczyć się z licznymi zaczepami, które są niczym innym jak pozostałościami po dawnych zabudowaniach i drzewach owocowych, tworzącymi podwodny, martwy las.

Tak dawniej wyglądały zalane tereny. Zobaczcie zdjęcia 

Inwestycja, która rodziła się w bólach

Historia Zalewu Wióry to prawdziwa epopeja budowlana, która trwała aż ćwierć wieku. Pierwsze plany i założenia techniczne powstały jeszcze w połowie lat 70., a impuls do działania dała rozbudowa ostrowieckiej huty. Oficjalnie budowa ruszyła w 1980 roku, ale losy inwestycji były niezwykle kręte – prace wielokrotnie wstrzymywano z powodów finansowych i politycznych.

Przełomowym i jednocześnie tragicznym momentem był lipiec 2001 roku. Wówczas potężna fala powodziowa, spowodowana ulewnymi deszczami, zniszczyła niedokończoną jeszcze zaporę ziemną. Żywioł był bezlitosny – woda zalała okoliczne miejscowości, w tym Doły Biskupie, Kunów i Chmielów, sięgając dachów domów, które wcześniej nigdy nie znajdowały się w strefie zagrożenia. Ta katastrofa, wyceniająca straty na miliony złotych, stała się ostatecznym argumentem za koniecznością jak najszybszego dokończenia zbiornika, który miał chronić region przed powodzią. Ostatecznie napełnianie niecki rozpoczęto w 2005 roku, a oficjalne otwarcie nastąpiło dwa lata później.

Gdzie rzeki spotykają się w cieniu zapory

Zalew Wióry położony jest na pograniczu trzech gmin: Pawłowa, Kunowa oraz Waśniowa. To miejsce, gdzie rzeka Świślina łączy swoje siły z Pokrzywianką. Zbiornik robi wrażenie swoimi parametrami – przy maksymalnym poziomie piętrzenia jego powierzchnia sięga ponad 400 hektarów, a głębokość w rejonie zapory w Dołach Biskupich wynosi nawet 19 metrów.

Sama zapora to potężna konstrukcja ziemna o wysokości 21 metrów (licząc od dna rzeki nawet 26 metrów) i długości 252 metrów. W jej wnętrzu kryje się nowoczesna technologia, w tym galeria kontrolno-zastrzykowa oraz mała elektrownia wodna o mocy 450 kW. To właśnie to miejsce jest sercem systemu przeciwpowodziowego dorzecza Kamiennej.

Tajemnice sprzed 245 milionów lat

Zalew Wióry to nie tylko historia współczesna, ale i fascynująca podróż w głąb geologii. Podczas prac ziemnych odkryto tu prawdziwy skarb – liczne tropy i ślady zwierząt żyjących we wczesnym triasie, głównie gadów i płazów tarczogłowych, takich jak kapitozaury czy trematozaury. To unikalne na skalę światową znalezisko pozwoliło na stworzenie ogromnej kolekcji tropów, którą dziś można podziwiać w Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach.

Co ciekawe, wciąż można spróbować odnaleźć ślady prehistorii na własną rękę. Wystarczy przejść koroną tamy na przeciwległy brzeg, gdzie znajdują się odsłonięcia czerwonych piaskowców i mułowców. Przy dobrym świetle wprawne oko może dostrzec tam nie tylko tropy pradawnych stworzeń, ale nawet drobne fragmenty skamieniałych kości.

Raj dla wędkarzy i azyl dla poszukiwaczy spokoju

Dziś Zalew Wióry to przede wszystkim atrakcje Świętokrzyskie dla miłośników aktywnego wypoczynku. Miejsce to cieszy się szczególną estymą wśród wędkarzy. W czystych wodach zalewu można złowić praktycznie każdy gatunek ryby – od leszczy i linów, po potężne drapieżniki: szczupaki, sandacze i okonie. Warto jednak pamiętać o specyficznych zasadach: na Wiórach obowiązuje całkowity zakaz stosowania zanęt.

Dla osób szukających innych wrażeń, region oferuje:

• Trasy rowerowe: Malownicze szlaki wokół zbiornika, prowadzące m.in. do ruin walcowni w Nietulisku czy zabytkowego kościoła w Kunowie
• Sporty wodne: Choć infrastruktura turystyczna wciąż jest w budowie, zbiornik przyciąga miłośników skuterów wodnych, motorówek i kajakarstwa
• Biwakowanie "na dziko": Brak rozbudowanych kompleksów wypoczynkowych sprawia, że to idealne miejsce dla osób ceniących bliskość natury i spokój.

Klimat tego miejsca jest unikalny – z jednej strony nowoczesna inżynieria i potęga wody, z drugiej nostalgia za tym, co zostało pod nią pogrzebane. Wieczorami, gdy słońce chowa się za wzgórzami Gór Świętokrzyskich, a tafla wody staje się gładka jak lustro, łatwo ulec złudzeniu, że gdzieś tam w głębi wciąż toczy się dawne życie zalanych wsi.

Czy warto odwiedzić Zalew Wióry?

Zdecydowanie tak. To jedno z tych tajemniczych miejsc w Polsce, które oferuje znacznie więcej niż tylko wypoczynek nad wodą. To lekcja historii, geologii i dowód na to, jak potężnym żywiołem jest woda. Choć nie znajdziecie tu głośnych deptaków i luksusowych hoteli, odnajdziecie coś znacznie cenniejszego – ciszę i autentyczność.

Co warto wiedzieć przed przyjazdem?

• Lokalizacja: Powiat starachowicki i ostrowiecki, dojazd od strony Dołów Biskupich lub Wieloborowic
• Wędkarstwo: Łowisko podlega PZW Kielce; wymagane są odpowiednie zezwolenia; łowienie ze środków pływających dozwolone od 1 czerwca
• Bezpieczeństwo: Ze względu na liczne podwodne przeszkody (zalane sady i lasy), użytkownicy łodzi i motorówek powinni zachować szczególną ostrożność
• Przyroda: Możliwość obserwacji rzadkich gatunków ptaków i poszukiwania triasowych skamieniałości.

Zalew Wióry to miejsce, które wciąż czeka na pełne odkrycie przez masową turystykę, co dla wielu odwiedzających jest jego największym atutem. Jeśli szukacie celu na weekendową ucieczkę od zgiełku miasta, świętokrzyska "podwodna wieś" będzie strzałem w dziesiątkę.

Źródła: Lokalnej Organizacji Turystycznej (LOT) Góry Świętokrzyskie, Praca naukowa „Wpływ zbiornika Wióry na przebieg niżówek rzeki Świśliny” opublikowana w Acta Scientiarum Polonorum Architectura, Wikipedii oraz artykuł naukowey Ewy Kaznowskiej i Emilii Mądrej.