To właśnie tutaj średniowieczne rody szlacheckie kładły podwaliny pod lokalny majątek, król Stanisław August Poniatowski składał osobiste wizyty po dramatycznych wydarzeniach, a w XIX-wiecznym dworku wychowywał się wybitny poeta Marian Ośniałowski. Poznaj historię Chocimowa — opowieść o dawnych właścicielach, wielkich zwrotach losu oraz zabytkach, które do dziś świadczą o bogatej przeszłości tej świętokrzyskiej wsi.
Średniowieczne początki i tajemnice nazwy Chocimowa
Średniowieczna historia wsi Chocimów rozpoczyna się w zachowanych źródłach pisanych na początku XV wieku. Od najdawniejszych czasów osada stanowiła gniazdo rodowe szlachty pieczętującej się herbem Oksza (Topór), którzy z czasem od nazwy miejscowości zaczęli pisać się Chocimowskimi. Z dawnych kronik oraz monografii historycznych wynika, że nazwa wsi bywała zapisywana w historycznych dokumentach w różnych wariantach, m.in. jako Kocimów. Etymologia nazwy wiąże się najpewniej z dawnym staropolskim imieniem osobowym lub mianem rodu, który jako pierwszy wszedł w posiadanie tutejszych ziem.
Już około 1415 roku część działów szlacheckich w Chocimowie nabył biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec, przekazując w zamian dotychczasowym właścicielom sołectwo w Janiku. Niedługo potem kolejne łany ziemi skupił kardynał Zbigniew Oleśnicki. Łącznie dobra biskupstwa krakowskiego w Chocimowie obejmowały ponad trzy łany ziemi uprawnej. Z zapisków z około 1470 roku wynika, że z tutejszych pól szlacheckich i biskupich oddawano dziesięcinę snopową i konopną o wartości do 6 grzywien na rzecz kościoła w pobliskim Kunowie. W dokumentach sądowych z Opatowa z lat 1441–1443 zachowały się również imiona średniowiecznych dziedziców, takich jak Grzegorz czy Marek z Chocimowa.
8
Rody szlacheckie i dawni właściciele Chocimowa
Przez kolejne stulecia wieś przechodziła w ręce znaczących rodów Rzeczypospolitej, odzwierciedlając przemiany społeczne i gospodarcze całego regionu sandomierskiego. Przedstawiciele rodu Chocimowskich odgrywali istotną rolę w życiu państwa — w 1511 roku król Zygmunt I Stary nadał Andrzejowi z Chocimowa (podstolnemu sieradzkiemu) przywilej na prowadzenie kopalni rudy oraz dymarek w powiecie chęcińskim, zaświadczając o jego wielkich usługach dla kraju. Z tej samej rodziny pochodziła Marianna Chocimowska, ksieni klasztoru benedyktynek w Sandomierzu (zmarła w 1640 roku).
Pod koniec XVI wieku, w 1578 roku, dziedzicem szlacheckiej części Chocimowa był Krzysztof Miecki (Miekicki), a na tutejszych dwóch łanach gospodarowało 6 osadników, 3 ogrodników i 2 komorników. W latach 1603–1629 majątkiem władał Mikołaj Oleśnicki — kasztelan małogoski, radomski, krakowski i wojewoda lubelski, dyplomata zasłużony w sprawach państwowych. Następnie od 1629 do 1699 roku wieś znajdowała się w rękach rodziny Dembińskich.
Przełomowy okazał się rok 1699, kiedy Chocimów jako wiano Katarzyny z Dembińskich przejął Stanisław Popiel, miecznik żydaczowski. Dawni właściciele Chocimowa z rodu Popielów gospodarzyli na tych ziemiach przez ponad dwa stulecia. Do najbardziej wpływowych postaci należał kasztelan sandomierski Paweł Popiel, znany z gościnności i wystawnego trybu życia. To jego w czerwcu 1787 roku postanowił odwiedzić zmierzający z Ukrainy król Stanisław August Poniatowski. Monarcha przybył do Chocimowa 9 czerwca, trafiając jednak na smutny obrzęd eksportacji zwłok kasztelanowej, która zmarła po ratowaniu ludzi rażonych piorunem w kościele w Waśniowie.
W XIX stuleciu majątkiem zarządzali kolejno Konstanty, Wacław, Ludwik (bohaterstwem odznaczony orderem Virtuti Militari w powstaniu listopadowym) oraz Antoni Popiel.
Dwór i zabytkowy majątek w Chocimowie
Materialnym świadectwem dawnej świetności miejscowości jest murowany dwór w Chocimowie, wzniesiony w 1868 roku z inicjatywy Antoniego Popiela. Klasycystyczny w formie budynek stanął w otoczeniu parku dworskiego rozplanowanego w kształcie medalionu na obszarze ponad 2 hektarów.
Sercem parku stała się wyjątkowa Aleja Grabowa, uznawana przez krajoznawców za jedną z najdłuższych w Europie. Wokół dworu rosły dziesiątki pomnikowych lip oraz rzadkie okazy drzew, w tym dwupniowy wiąz syberyjski, tworząc unikalny mikroklimat. Tuż obok rezydencji stanęła również figura Matki Bożej ufundowana w 1890 roku.
W 1902 roku Antoni Popiel sprzedał majątek Mieczysławowi Cichowskiemu, który w 1906 roku przekazał Chocimów swojej córce Marii Weronice oraz jej mężowi Gustawowi Ośniałowskiemu. Od tego momentu dwór stał się gniazdem rodowym Ośniałowskich.
Kobieta, która zarządzała majątkiem: Maria Ośniałowska
Niezwykłą kartę w dziejach wsi zapisała Maria Ośniałowska, która po śmierci męża Gustawa samodzielnie przejęła ster zarządu nad majątkiem. Była postacią wyrazistą i niekonwencjonalną, wyprzedzającą swoją epokę.
Posiadała wszechstronne wykształcenie domowe, znakomitą pamięć oraz wybitne uzdolnienia w zakresie matematyki i historii. Prowadziła duże gospodarstwo rolne liczące około 1200 hektarów ziemi, trzy folwarki oraz gorzelnię. Mieszkańcy zapamiętali ją jako osobę sprawiedliwą i odnoszącą się do pracowników z dużym szacunkiem. Maria Ośniałowska słynęła ze specyficznego stylu życia — ubierała się na czarno, nosiła krótko ostrzyżone włosy, paliła papierosy, świetnie jeździła konno po męsku i najchętniej prowadziła dyskusje gospodarcze w gronie panów.
To także ona dbała o wykształcenie swoich dzieci, w tym najmłodszego syna Mariana Ośniałowskiego (urodzonego w Chocimowie w 1920 roku), późniejszego cenionego poety pokolenia „Współczesności”. Ziemiańską idyllę przerwała II wojna światowa — w latach 1940–1942 niemieccy okupanci wypędzili Ośniałowskich z ich rodowej siedziby.
Od wiejskiego majątku do centrum kultury – dzisiejsze oblicze wsi
Przemiany po II wojnie światowej przyniosły całkowitą zmianę funkcji dawnego majątku. Po przeprowadzonej w 1946 roku parcelacji ziemi folwarcznej, zabytkowy dwór został przejęty przez władze i przeznaczony na szkołę podstawową, która funkcjonowała w tych murach do 2008 roku.
Dzięki staraniom gminy Kunów, Stowarzyszenia Rozwoju Wsi Chocimów oraz zaangażowaniu mieszkańców, obiekt wygrał ogólnopolski konkurs „Nasz Zabytek” organizowany przez Fundację Most the Most. Dzięki uzyskanej dotacji oraz funduszom rządowym i gminnym dworek przeszedł gruntowną renowację i termomodernizację. Dziś mieści się w nim m.in. Izba Pamięci, Dom Środowisk Twórczych, Uniwersytet Ludowy oraz świetlica środowiskowa dla dzieci. Obecnie trwają również prace nad społeczną rewitalizacją zabytkowego parku oraz unikalnej Alei Grabowej.
Dzieje Chocimowa pokazują, jak w historii niewielkiej wsi w województwie świętokrzyskim odbijają się losy całej dawnej Rzeczypospolitej. Od średniowiecznych rycerzy herbu Oksza i biskupów krakowskich, przez królewskie wizyty i XIX-wieczne rezydencje, aż po współczesne odrodzenie zabytku — Chocimów pozostaje wyjątkowym świadectwem regionalnego dziedzictwa.
źródła: „Historia wsi Chocimów” oraz „Od najstarszych czasów wieś Chocimów była w posiadaniu szlacheckiego rodu herbu Oksza...” (CHOCIMOW-Stowarzyszenie), Ostrowiec Travel, naOSTRO.info, „Gmina Kunów – Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Krzemienny Krąg”.
