Ta świętokrzyska wioska powstała już w XII wieku. Jej nazwa może połamać język!

Gdy słyszymy nazwę Krzcięcice, większość z nas musi na chwilę przystanąć i ostrożnie ułożyć język, by bez potknięcia wymówić to słowo. Ta niepozorna miejscowość w gminie Sędziszów (powiat jędrzejowski), malowniczo położona nad rzeką Mierzawą, liczy dziś zaledwie około 180 mieszkańców. Jednak za tą fonetyczną łamigłówką kryje się imponujący, ponad 800-letni rodowód oraz dzieje pełne rycerskich dramatów, reformacyjnych przełomów i wojennych tajemnic.

Średniowieczny rodowód i cysterski ślad

Krzcięcice nie powstały wczoraj. Najstarsze przekazy źródłowe dowodzą, że osada istniała już w XII wieku i początkowo stanowiła własność arcybiskupów gnieźnieńskich. Kluczowy dla wsi okazał się rok 1166, kiedy to biskup Jan przekazał dochody z Krzcięcic opactwu cystersów z Jędrzejowa.

Cysterska dominacja nie trwała jednak wiecznie. Na początku XIV wieku mnisi sprzedali miejscowość w ręce prywatne, przekształcając ją w osadę szlachecką. Już w 1314 roku rycerz Jakub Brandysz wzniósł tu pierwszy drewniany kościół, a źródła z 1326 roku oficjalnie potwierdzają istnienie tutejszej parafii pod wezwaniem św. Prokopa. W kolejnych dekadach majątek przechodził z rąk do rąk – władali nim m.in. Piotr zwany „Garbiem”, Sambor oraz jego syn Krzęta (Krzcięta) Samborowic. W XV wieku wieś trafiła do zamożnych rodów Niemstów i Kulów.

Gotycka perła i kalwiński epizod

Największym skarbem miejscowości jest kościół św. Prokopa – uznawany za jeden z najcenniejszych zabytków sztuki sakralnej na Ziemi Jędrzejowskiej. Obecną, murowaną świątynię wzniesiono w latach 1531–1542 z fundacji rycerza Jerzego Niemsty Kuli. Ściany budowli wzniesiono w charakterystycznym, autentycznym wątku gotyckim (polskim), cechującym się naprzemiennym układem cegieł.

Z kościołem wiąże się fascynujący zwrot historyczny. W drugiej połowie XVI wieku wieś przeszła w ręce Hieronima Filipowskiego – gorliwego propagatora reformacji. Świątynia na kilkadziesiąt lat zmieniła oblicze, stając się zbiorem kalwińskim (ewangelickim). Funkcję tutejszego duszpasterza pełnił wówczas wybitny teolog Jakób Sylwiusz Smilovitanus. Do obrzędów katolickich kościół powrócił w XVII wieku i został ponownie konsekrowany w 1670 roku przez biskupa Mikołaja Oborskiego.

Rycerz ze starą fryzurą i modrzewiowa dzwonnica

Wchodząc do wnętrza świątyni, warto zadbać o sprawny kark, ponieważ nad głowami rozpościerają się zachwycające sklepienia gwiaździste i sieciowe o kamiennych żebrach ze zwornikami przedstawiającymi herby Jastrzębiec i Topór.

Najbardziej intrygujący detal kryje się jednak w bocznej kaplicy. Jest to renesansowa płyta nagrobna fundatora, Jerzego Niemsty Kuli z 1542 roku. Płaskorzeźba przedstawia leżącego rycerza w pełnej zbroi płytowej. Co ciekawe, dawny dziedzic ma misternie oddane rysy twarzy oraz fryzurę ściętą równo „na pazia”. Łaciński napis wokół płyty głosi, że grób ten wzniósł za życia „Dziedzic w Chrzcięcicach”.

To jednak nie koniec niezwykłych śladów przeszłości:

  • Tajemnicze ryty na ścianach: Na zewnętrznym piaskowcowym cokole kościoła zachowały się wyryte przez mieszkańców napisy i daty sięgające 1550 roku.
  • Modrzewiowa dzwonnica: Obok kościoła stoi dwukondygnacyjna, drewniana dzwonnica z XVIII wieku, nakryta gontowym dachem namiotowym. Wewnątrz znajduje się zabytkowy dzwon ze starodawną łacińską inskrypcją Rex gloriae... („Królu chwały, pojednaj się z pokojem”).
  • Sarmacki św. Prokop: Na parapecie chóru zachował się cykl malowideł przedstawiających żywot św. Prokopa, przy czym postacie ubrane są w staropolskie, XVII-wieczne stroje sarmackie.
  • Jedyny taki patron: Kościół w Krzcięcicach to jedyna świątynia pod wezwaniem św. Prokopa w całej diecezji kieleckiej. O sile tego kultu świadczy fakt, że w miejscowych księgach metrykalnych z lat 1671–1916 imię Prokop nadano chrzczonym chłopcom aż 124 razy!

Tajny sztab Armii Krajowej w cieniu dworskiego parku

Gdy wyjdziemy poza mur kościelny i zepsujemy nieco wzrok w stronę zakola rzeki Mierzawy, zza gęstwiny drzew wyłoni się dawny zespół dworski z połowy XIX wieku. Otoczony 6-hektarowym parkiem dwór w XIX i XX wieku należał m.in. do rodów Dąbskich, Stojowskich, Mieroszewskich, Bajerów oraz Hussarzewskich.

W cieniu tego majątku rozegrały się ważne wydarzenia z czasów II wojny światowej. To właśnie w krzcięcickim dworze, należącym do Róży Hussarzewskiej, na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku (31 lipca – 13 sierpnia) ukrywał się i kwaterował kadrowy sztab Jędrzejowskiego Pułku Piechoty Armii Krajowej. Nieopodal dworu do dziś stoją też malownicze pozostałości dawnego młyna wodnego z 1892 roku.

Skąd właściwie wzięła się nazwa Krzcięcice?

Kwestia nazwy miejscowości od wieków budziła spore zainteresowanie. W dawnych kronikach i dokumentach wieś zapisywano na kilkanaście różnych sposobów – najczęściej jako Chrzcięcice.

Językoznawcy i historycy wskazują na dwie prawdopodobne hipotezy:

  1. Nazwa ma charakter patronimiczny lub dziedziczny i pochodzi od staropolskiego imienia dziedzica – np. wzmiankowanego w XIV wieku Krzęty (Krzcięty) Samborowic.
  2. Nazwa wiąże się bezpośrednio ze słowem „chrzest” / „chrzczenie”, odwołując się do wczesnych tradycji chrześcijańskich na tych ziemiach.

Ponieważ nie zachował się żaden jednoznaczny dokument etymologiczny z epoki, naukowcy ostrożnie traktują obie wersje jako najbardziej prawdopodobne hipotezy, unikając kategorycznych rozstrzygnięć.

Krzcięcice to wyjątkowy punkt na mapie województwa świętokrzyskiego – miejsce, gdzie trudna nazwa staje się wstępem do odkrywania żywej, wielowiekowej historii Małopolski

Świętokrzyskie. W jakiej miejscowości znajduje się obiekt ze zdjecia?
Pytanie 1 z 12
W której miejscowości w Świętokrzyskiem zobaczyć można słynny Dąb Bartek?
Dąb Bartek

źródła: Polskie Zabytki, Jędrzejów Travel, Radio Kielce – audycja „Moc Historii” (Krzcięcice w gminie Sędziszów cz. 2)

 

ROLKI