Średniowieczny rodowód i tajemnice 1326 roku
Korzenie osadnictwa na tych terenach sięgają czasów plemiennych Wiślan, a w głębokim średniowieczu istniał tu obronny gród refugialny, chroniący okoliczną ludność w czasie najazdów. Jednak w oficjalnych kronikach nazwa miejscowości zaistniała na dobre w 1326 roku.
W pisemnych rejestrach z tamtego okresu Oleśnica została wymieniona jako wieś parafialna w granicach kasztelanii wiślickiej, stanowiąca rodową własność możnowładców Oleśnickich herbu Dębno.
Pierwsza, pierwotna świątynia była budowlą drewnianą pod wezwaniem św. Floriana. Gdy w 1406 roku wznoszono kolejny kościół, pozostawiono w nim niezwykłą pamiątkę – kamienną płytę erekcyjną wyrytą w piaskowcu. Zobaczyć ją można do dziś w ścianie nawy głównej obecnego kościoła.
Kardynał, który trząsł królestwem, i miejski awans
Oleśnica nie była zwykłą wsią. To właśnie stąd wywodził się kardynał Zbigniew Oleśnicki (1389–1455) – biskup krakowski, kluczowy doradca króla Władysława Jagiełły i jeden z najbardziej wpływowych polityków w dziejach średniowiecznej Polski.
To z fundacji kardynała w pierwszej połowie XV wieku powstał okazały, gotycki kościół pod nowym wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, przy którym osadzono duchownych mansjonarzy oraz zorganizowano szpital i szkołę.
Rozwój osady postępował bardzo szybko. W 1470 roku Andrzej Oleśnicki poczynił starania o uzyskanie praw miejskich, a ostateczny przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim nadano w 1546 roku na prośbę Mikołaja Herburta Odnowskiego. Oleśnica zyskała przywilej organizowania corocznych jarmarków oraz charakterystyczny, wytyczony wokół prostokątnego rynku układ urbanistyczny, który przetrwał do dzisiaj.
Kalwińska rewolucja i sarmackie dramaty
W XVI wieku miasto trafiło w ręce potężnego rodu Zborowskich. Nowi właściciele przeszli na kalwinizm, zamieniając dotychczasowy kościół na zbór i próbując wprowadzić nowe wyznanie wśród mieszkańców.
Z tym okresem wiąże się postać Samuela Zborowskiego – hetmana kozackiego i słynnego rokoszanina. Po wykonaniu na nim wyroku śmierci na dziedzińcu zamku wawelskiego w 1584 roku, jego ciało przewieziono i pochowano właśnie w Oleśnicy.
Świątynia powróciła do katolików dopiero w 1619 roku za sprawą Zbigniewa Lanckorońskiego. Niestety wkrótce nadszedł potop szwedzki (1655–1660). Wojska najeźdźcy spaliły tutejszy zamek oraz kościół, doprowadzając kwitnące miasteczko do ruiny. Aby pomóc podnieść miejscowość z upadku, król August II Mocny wydał w XVIII wieku specjalny przywilej zezwalający na organizację aż 12 jarmarków rocznie.
Od represji carskich do wariacji Stefana Żeromskiego
Przełom XIX wieku przyniósł kolejne dramatyczne wydarzenia. Za czynny udział i wsparcie udzielane powstańcom styczniowym, w 1869 roku na mocy ukazu carskiego Oleśnica została pozbawiona praw miejskich i ukarana degradacją do statusu osady.
Mimo trudnych czasów mieszkańcy słynęli z niezwykłego kunsztu. Miejscowi mistrzowie murarscy byli cenieni i poszukiwani w całym Królestwie Polskim. To właśnie ich rękami w latach 80. XIX wieku rozbudowano oleśnicki kościół do obecnej, neogotyckiej formy. Oleśniccy rzemieślnicy stawiali również liczne budowle w całej diecezji kieleckiej.
W latach 1888–1889 na ziemi oleśnickiej w pobliskich Brodach przebywał jako młody guwerner Stefan Żeromski. Zachwyt urokiem tutejszych krajobrazów oraz obyczajami mieszkańców znalazł odzwierciedlenie na kartach jego największych powieści, takich jak Popioły, Ludzie bezdomni czy Syzyfowe prace.
Wielki powrót do miejskiej rodziny
Historia zatoczyła koło po dokładnie 150 latach. 1 stycznia 2019 roku Oleśnica oficjalnie odzyskała prawa miejskie, przywracając należny jej status i sprawiedliwość dziejową.
Odwiedzając Oleśnicę dzisiaj, warto zwrócić uwagę na:
- Zabytkowy układ rynku z gęstą, małopolską zabudową.
- Miejsko-Gminne Centrum Kultury, mieszczące się w malowniczej remizie strażackiej z wieżą zegarową z 1948 roku, wzniesionej z cegieł darowanych przez mieszkańców.
- Neogotycki kościół parafialny, kryjący XV-wieczną płytę erekcyjną oraz barokowy ołtarz.
- Kapliczki i figury przydrożne, w tym barokowe statuty św. Jana Nepomucena czy figurę Matki Bożej Różańcowej z 1911 roku.
Oleśnica to doskonały przykład na to, że nawet niewielkie mieściny kryją w sobie wielką historię Polski – wystarczy przystanąć na chwilę i wsłuchać się w opowieści tutejszych murów
źródła: Gmina Oleśnica, Portal „Dawne Kieleckie”, Staszów Travel