Miejscowa legenda przypomina, że w cieniu tych świątyń obecność świętych była czymś niemal namacalnym. Dziś Małogoszcz to nie tylko punkty na mapie turystycznej, ale przede wszystkim opowieść o przetrwaniu, którą czuć w każdym kamieniu starego rynku. Zapraszam Cię w podróż do miejsca, gdzie wielka polityka królów spotkała się z dramatem powstańczych bitew.
Gdzie leży Małogoszcz?
Małogoszcz zajmuje strategiczne miejsce w południowo-zachodniej części województwa świętokrzyskiego. Znajduje się w północnej części powiatu jędrzejowskiego, pełniąc rolę kluczowego ośrodka administracyjnego i usługowego dla okolicy. Miasto dzieli zaledwie 25–30 kilometrów od stolicy regionu, czyli Kielc.
Do Jędrzejowa, będącego siedzibą powiatu, jest stąd około 18–21 kilometrów. Charakterystyka tego terenu to fascynujące pogranicze Wyżyny Kieleckiej oraz Niecki Nidziańskiej. Bliskość Pasma Przedborsko-Małogoskiego sprawia, że krajobraz wokół miasta jest urozmaicony i pełen naturalnych wzniesień.
Warto tu przyjechać, ponieważ Małogoszcz oferuje unikalne połączenie turystyki historycznej z aktywnym wypoczynkiem na łonie natury. Przez gminę przepływają rzeki o malowniczym przebiegu, takie jak Biała Nida czy Łososina, znana szerzej jako Wierna Rzeka. Bliskość głównych tras komunikacyjnych prowadzących w stronę Krakowa, Śląska czy Częstochowy ułatwia zaplanowanie tu weekendowego wypadu.
Małogoszcz historia – od grodu kasztelańskiego do nowoczesnego miasta
Początki Małogoszcza sięgają czasów wczesnopiastowskich, gdy osada powstała na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych. Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości pojawiła się w słynnej Bulli arcybiskupa gnieźnieńskiego z 1136 roku. W XII wieku miasto funkcjonowało już jako gród kasztelański o ogromnym znaczeniu strategicznym dla regionu.
Przełomowym momentem był rok 1408, kiedy król Władysław Jagiełło nadał Małogoszczowi prawa miejskie na prawie niemieckim. Monarcha ustanowił również herb królewski, którego symbole do dziś można podziwiać nad wejściem do miejscowej fary. Przez stulecia miasto było prężnym ośrodkiem rzemiosła, słynącym zwłaszcza z wyrobów szewskich i produkcji alkoholu.
Niestety, bogata historia miasta to także pasmo tragicznych wydarzeń i klęsk. Małogoszcz był dwukrotnie grabiony przez wojska szwedzkie, a w 1700 roku epidemia zabiła ponad 500 mieszkańców. W 1794 roku, po bitwie pod Szczekocinami, w mieście zatrzymał się ze swoją armią Tadeusz Kościuszko. To wydarzenie upamiętnia pomnik w centrum miasta oraz groby generałów na miejscowym cmentarzu.
Największy dramat rozegrał się jednak w 1863 roku podczas Powstania Styczniowego. Pod Małogoszczem stoczono jedną z największych i najkrwawszych bitew tego zrywu narodowego. W odwecie za patriotyczną postawę mieszkańców, władze carskie w 1869 roku odebrały miejscowości prawa miejskie. Małogoszcz odzyskał swój status dopiero 1 stycznia 1996 roku po długoletnich staraniach społeczności.
Związek miasta z sacrum podkreśla obecność relikwii św. Stanisława, biskupa i męczennika, które spoczywają w kościele parafialnym. Choć legendy wspominają o postaciach świętych związanych z miastem, to właśnie postać patrona Polski dominuje w lokalnej tradycji religijnej.
4
Małogoszcz atrakcje – co warto zobaczyć?
Małogoszcz to miasto, które najlepiej zwiedzać niespiesznie, odkrywając kolejne warstwy jego przeszłości. Zabytki sakralne mieszają się tutaj z miejscami pamięci narodowej, tworząc unikalny klimat.
Małogoszcz rynek i układ urbanistyczny
Sercem miasta jest czworokątny rynek, który zachował swój średniowieczny układ urbanistyczny z XIV–XV wieku. Plac otaczają historyczne kamienice, z których najstarsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. W centralnym punkcie znajduje się pomnik Tadeusza Kościuszki, ufundowany przez mieszkańców jako wyraz hołdu dla wodza. To idealne miejsce, by poczuć rytm życia miasteczka i rozpocząć spacer po historycznych zaułkach.
Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP
Renesansowy kościół parafialny to najważniejszy zabytek architektury w mieście. Świątynia została wzniesiona z kamienia i cegły, a jej wnętrze skrywa cenne relikwie św. Stanisława. Nad wejściem do kościoła widnieją tarcze z herbami Jagiellonów i Wazów, przypominające o królewskiej opiece nad miastem. Tuż obok znajduje się zabytkowa plebania z mansardowym dachem, która w 1863 roku służyła jako sztab generałowi Marianowi Langiewiczowi. Całość zespołu dopełnia modrzewiowa dzwonnica, będąca przykładem kunsztu dawnych cieśli.
Kościółek św. Stanisława na Babinku
Na wzgórzu Babinek, pośrodku cmentarza parafialnego, stoi niewielki kościół św. Stanisława biskupa. Został ufundowany w 1595 roku przez księdza Jakuba Chrostkowica jako wotum dziękczynne za ukończenie budowy fary. Budowla ma charakterystyczną prostokątną nawę i wieżę zbudowaną z kamienia oraz cegły. W ołtarzu głównym można zobaczyć obraz patrona w otoczeniu szlachty. Od 1817 roku świątynia pełni funkcję kaplicy cmentarnej.
Cmentarz parafialny i miejsca pamięci
Małogoski cmentarz to prawdziwy panteon narodowy. Spoczywają tu powstańcy z 1863 roku oraz żołnierze polegli podczas I wojny światowej. To tutaj pochowano generałów Józefa Wodzickiego i Jana Grochowskiego, bohaterów insurekcji kościuszkowskiej. Odwiedzając to miejsce, warto zwrócić uwagę na pomnik kpt. Stanisława Jaszowskiego oraz mogiły żołnierzy Armii Krajowej. Spacer alejkami cmentarza to lekcja patriotyzmu i historii, która w tym mieście jest wciąż żywa.
Cmentarz żydowski (Kirkut)
Przy drodze w stronę Jędrzejowa, w pobliżu kamieniołomu Głuchowiec, znajduje się dobrze zachowany kirkut. Powstał prawdopodobnie w latach 80. XIX wieku i zajmuje powierzchnię niespełna 0,2 ha. Do dziś przetrwało około 70 nagrobków wykonanych z marmuru chęcińskiego, na których gdzieniegdzie widać ślady dawnych polichromii. Cały teren jest otoczony kamiennym murem, co nadaje temu miejscu atmosferę zadumy i refleksji nad wielokulturową przeszłością Małogoszcza.
Szlaki piesze i turystyka aktywna
Małogoszcz to doskonała baza dla miłośników wędrówek. Czarny szlak turystyczny prowadzi stąd bezpośrednio do rezerwatu Milechowy, oferując 15 kilometrów trasy przez Chęcińsko-Kielecki Park Krajobrazowy. Miłośnicy historii mogą wybrać niebieski szlak im. Stanisława Konarskiego, który wiedzie przez Bocheniec do Żarczyc. Dla osób preferujących wypoczynek nad wodą, rzeka Biała Nida oferuje możliwość organizacji spływów kajakowych.
Zagroda Edukacyjna Ostoja Dworska w Leśnicy
W pobliskiej Leśnicy znajduje się unikalne miejsce, które łączy edukację z tradycją. Ostoja Dworska to zagroda, w której można poznać tajniki dawnego wiejskiego życia i rzemiosła. To doskonały punkt programu dla rodzin z dziećmi, które chcą na własne oczy zobaczyć, jak wyglądała praca w gospodarstwie przed wiekami.
Co zobaczyć w okolicy? Atrakcje województwa świętokrzyskiego
Lokalizacja Małogoszcza sprawia, że w zasięgu krótkiej przejażdżki samochodem znajdują się największe skarby regionu.
- Chęciny: Miasto z charakterystycznymi ruinami zamku królewskiego górującymi nad okolicą. Warto odwiedzić tu także Jaskinię Raj, jedną z najpiękniejszych w Polsce, oraz Centrum Neandertalczyka
- Tokarnia: Znajduje się tu Park Etnograficzny Muzeum Wsi Kieleckiej, gdzie zgromadzono wspaniałe przykłady budownictwa drewnianego z całego regionu
- Sobków: Miejscowość słynąca z fortalicji nad Nidą, gdzie można poczuć klimat rycerskich czasów i skorzystać z oferty spływów kajakowych
- Nagłowice: Miejsce nierozerwalnie związane z postacią Mikołaja Reja, ojca literatury polskiej
- Jędrzejów: Miasto z unikalnym Muzeum im. Przypkowskich, posiadającym jedną z największych na świecie kolekcji zegarów słonecznych.
Ciekawostki o Małogoszczu
- Filmowa sława: Bitwa pod Małogoszczem stała się tłem dla powieści Stefana Żeromskiego „Wierna Rzeka” oraz jej filmowej ekranizacji w reżyserii Tadeusza Chmielewskiego. To dzięki tym dziełom rzeka Łośna zyskała swoją nową, literacką nazwę
- Bezwzględny zakaz: Aż do 1862 roku Żydzi mieli oficjalny zakaz osiedlania się w Małogoszczu. Zmieniło się to dopiero pod koniec XIX wieku, co zaowocowało powstaniem licznych żydowskich firm, m.in. piekarni i garbarni
- Ekologiczny gigant: Cementownia Małogoszcz, obchodząca w 2024 roku swoje 50-lecie, przechodzi modernizację, by stać się jedną z najnowocześniejszych i najbardziej ekologicznych w Europie
- Związek z oświeceniem: W pobliskich Żarczycach urodził się ks. Stanisław Konarski, wielki reformator szkolnictwa i prekursor polskiego oświecenia
- Marmurowe bogactwo: Lokalne kamieniołomy dostarczały cennego surowca, z którego wykonano m.in. nagrobki na miejscowym kirkucie
- To właśnie tutaj, w 1273 roku, Święta Kinga, księżna krakowska i sandomierska, spędziła dzień Bożego Narodzenia.
Informacje praktyczne dla turystów
Dojazd: Do Małogoszcza najlepiej dotrzeć samochodem drogami wojewódzkimi nr 762 (z Kielc) lub nr 728. Miasto jest skomunikowane z trasą krajową nr 7 (Warszawa–Kraków). Dostępna jest również linia kolejowa Kielce–Częstochowa, choć stacja pasażerska znajduje się w osadzie oddalonej o 5 km od centrum
Parkingi: Bezpłatne miejsca postojowe znajdziesz bezpośrednio przy rynku (pl. Kościuszki) oraz w pobliżu kościoła parafialnego
Czas zwiedzania: Na samo miasto i jego najważniejsze zabytki warto przeznaczyć 3–4 godziny. Jeśli planujesz spacer szlakiem do rezerwatu Milechowy lub spływ kajakowy, zarezerwuj cały weekend
Kiedy najlepiej odwiedzić: Małogoszcz jest urokliwy o każdej porze roku, ale wiosna i jesień najlepiej podkreślają walory krajobrazowe Wiernej Rzeki i okolicznych lasów. W lutym odbywają się tu uroczyste obchody rocznicy bitwy powstańczej, co jest gratką dla pasjonatów historii
Gdzie rozpocząć: Zwiedzanie najlepiej zacząć od Rynku, gdzie znajduje się tablica z planem miasta i pomnik Kościuszki. Stąd w kilka minut dojdziesz do fary i plebanii.
Małogoszcz to miejsce, w którym wielka historia Polski przegląda się w wodach Wiernej Rzeki. To miasto dla tych, którzy w podróży szukają czegoś więcej niż tylko ładnych kadrów – szukają prawdy o dawnych czasach, zapisanej w marmurowych macewach i powstańczych mogiłach. Odwiedzając Małogoszcz, stajesz się częścią opowieści, która trwa nieprzerwanie od blisko dziewięciu wieków. Nie czekaj, aż inni odkryją to miejsce przed Tobą – świętokrzyskie czeka na Twoją wizytę.
źródła. Urząd Miasta i Gminy Małogoszcz, Wikipedia, Jędrzejów Travel.
